Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony| Polacy | |
         |
|
| Chopin • Kopernik • Skłodowska-Curie • Prus Rejewski • Kościuszko • Conrad • Piłsudski |
|
| Liczebność ogółem | 55,9 mln |
| Regiony zamieszkania |  Polska:36 983 700[1] (2009)
|
| Język | polski |
| Religie | głównie chrześcijaństwo (w szczególności Kościół rzymskokatolicki, ale także luteranizm, kalwinizm, pentekostalizm, prawosławie, mariawityzm, polskokatolicyzm, Świadkowie Jehowy). |
| Pokrewne grupy etniczne | Słowianie |
Polacy – naród[24] zamieszkujący głównie obszar Rzeczypospolitej Polskiej i będący jej głównym składnikiem ludnościowym, poza granicami Polski tworzący zbiorowości polonijne.
Polacy należą do zachodniosłowiańskiej grupy językowej. Posługują się w większości językiem polskim oraz alfabetem łacińskim, który został wprowadzony w X wieku z chwilą, od której na ziemiach polskich zaczęto wprowadzać chrześcijaństwo obrządku rzymskokatolickiego. W ukształtowaniu wyznaniowym Polaków wyraźną większość stanowią katolicy obrządku łacińskiego, obecne są także inne obrządki i wyznania.
Obecnie – oprócz ok. 37 mln Polaków zamieszkałych w Polsce – ocenia się, że poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej żyje 19-20 mln Polaków i osób polskiego pochodzenia.
Spis treści |
Nazwa "Polacy" a także Polska (domyślnie ziemia), Polanin, Polak (od XV. wieku); niem. Feldbewohner, Feldmann albo Pole; stsł. polakъ; łac. "vir agrestis" (posiadający wiele pól) - wywodzi swój źródłosłów od wczesnośredniowiecznej (prawdopodobnie praindoeuropejskiej) formy pole i jej odmian[25], które stały się bazą licznych nazw topograficznych (np. Police) i plemiennych np. Polanie. Podobnie staroniemiecki wyraz Falah stąd Feld, po szwedzku fala jest semantycznym odpowiednikiem wyrazów polan, polanin. Szczepami saskimi znanymi z okresu wojen z Karolem Wielkim są Ostfalowie oraz Westfalowie (wschodni i zachodni Polanie), 775. Słowo to, pojawiło się później niż nazwy innych plemion "Polski" wyszczególnionych przez Geografa Bawarskiego w IX. wieku, który wspomina jedynie o Lędzianach.
Polanie według tej interpretacji byliby osadźcami pól i równin nadwarciańskich. "Inter Alpes Huniae et Oceanum est Polonia, sic dicta in eorum idiomate quasi Campania" Gervassi, 1211. Taką etymologię przedstawił właśnie Jan Długosz - Polanye, id est campestres. Marcin Kromer wyjaśniał, że "imię to abo od pola, równiny, lub polowania, lub od wojowania w otwartym polu" pochodzi. Profesor Pavel Jozef Šafárik zauważył, że etnonim Lach, we wszystkich dialektach słowiańskich wywodzi się od apelatywu "pole, równina", tym samym rosyjski profesor Piotr Aleksiejewicz Ławrowskij dochodzi do ostatecznego wniosku, że we wczesnym średniowieczu słowo lach (=Lyah, Lech) oznaczało właściciela dóbr ziemskich, (ziemianina, szlachta).
Łacińska nazwa Polonia pojawia się stosunkowo późno, Kroniki fosseńskie 1027. Dopiero na początku XI. wieku za czasów Bolesława Chrobrego i oznaczała całość jego księstwa (napis "Princeps Poloniae" występuje na monetach Bolesława Chrobrego), ponieważ za czasów jego ojca Mieszka, całość jego władztwa rozciągała się na Civitas Schinesghe, lub zgodnie ze źródłami skandynawskimi pierwszych władców "Polski" Mieszka i Bolesława nazywają Vindakonungr (król Winidów)[26]. W źródłach historycznych nazwa "Polski i Polan" z nad Warty występująca początkowo jako Bolani, w staroniemieckiej formie z XI - XII. wieku Bolana, Bolanin, Wippo; Boloni, król Władysław w listach do papieża 1085-1086 - Bolonii; Hermanus Contractus; Boloni; (B zamiast P) Pulani, Hepidanus Pulanes, Diethmar; Polenii, Adam z Bremy Polani, źródła skandynawskie; powieść Wilkina; Pulinaland, Ademar; Poliana itd. Prawdopodobnie w nawiązaniu do formy zaczęrpniętej z dzieła Ptolomeusza wspominającym o plemieniu Bulanes z II w n.e (ta od bule, pule, pole) sąsiadujących z Gotami, zamiana o na u jak w Gottones = Guttones.
W źródłach staroruskich Nestora (1115) Polanie poświadczeni w 944, mieli być osadnikami z dorzecza Dunaju, którzy zasiedlili równiny między Pomorzem i Mazowszem. "Волохомъ бо нашедшим на Словены на Дунаискыє, и сѣдшимъ в нихъ, и насилѧющимъ имъ. Словѣне же ови пришєдшє и сѣдоша на Вислѣ, и прозвашасѧ Лѧховѣ, а от тѣхъ Лѧховъ прозвашасѧ Полѧне, Лѧховѣ друзии - Лютицѣ, инии Мазовшане, а нии Поморѧне. Тако же и тѣ же Словѣне, пришедше, сѣдоша по Днепру и наркошасѧ Полѧне а друзии Деревлѧне, зане сѣдоша в лѣсѣхъ [...]" [tłum.] Gdy bowiem Wołosi naszli Słowian dunajskich, i usadowiwszy się między nimi ciemiężyli ich, Słowianie owi przyszedłszy siedli nad Wisłą i przezwali się Lęchami, a od tych Lęchów przezwali się jedni Polanami, drudzy Lęchowie Łutyczami, inni Mazowszanami, inni Pomorzanami. Taksamo i ciżsami Słowianie przyszedłszy siedli nad Dnieprem i nazwali się Polanami, a drudzy Drewlanami, przeto że siedli w lasach [...], i parę wersów dalej: "Полѧномъ жеживущи особѣ по горамъ симъ, и бѣ путь из Варѧгъ въ Грѣкы, и изъ Грѣкъ по Днепру [...]" Gdy Polanie żyli z osobna po górach tych, był szlak z Waregów do Grecyi, a z Grecyi Dnieprem [...][27]
Według innych domysłów, nazwa wywodzi się od słowa plemię – współplemiennik, człowiek związany więzami krwi, mający te same wierzenia[28]. W połowie XIII w. Bogufał II twierdził, że nazwa Polanie pochodzi od słowa oznaczjącego północ[29] Nazwa "polska" jeszcze w XVII wieku znaczyła to samo co "polna" np. droga polna to kiedyś droga polska[30].
Nazwy określające ziemie współczesnej Polski i Polaków pisane przez u są według źródeł etymologicznie najstarsze:
Pojęcie Polaków jako narodu powstało na przełomie XVIII i XIX. wieku. Jednak sam termin "polski" znany był już wcześniej. Pod koniec XVIII wieku, nie było jeszcze silnej polskiej świadomości narodowej. Nowożytnie ukształtowany, powstał poprzez zrywy powstań narodowych w pierwszej i II połowie XIX wieku, oraz walce u boku armii napoleońskiej.
Po utracie bytu państwowego wskutek rozbiorów i próby "życia po śmierci politycznej"[32], istotne stało się przede wszystkim podtrzymywanie poczucia jedności narodowej Polaków. W pierwszym zrywie powstańczym konfederacji barskiej tylko nieliczna część ludności, w tym sama szlachta i to nie ze wszystkich prowincji stanęła w obronie kraju. Dopiero reformy[33]zaproponowane przez Kościuszkę poruszyły w kolejnym powstaniu szlachtę i chłopów.
Różnice narodowościowe i językowe stały się wówczas mniej ważne, niż poczucie wspólnoty narodowej. Chociaż nie istniało wówczas państwo polskie, można uznać, że to właśnie okoliczności zagrożenia bytu narodowego spowodowała, że wówczas to właśnie ukształtował się naród polski w dzisiejszym znaczeniu tego słowa[potrzebne źródło]. Dzięki temu możliwa była odbudowa państwa polskiego w roku 1918 i powtórne scalenie części, należących przez 123 lata do różnych zaborców.
Niegdysiejsze ideologie o rodowodzie bezspornie szlacheckim przenikają i przenikały wszelkie elementy społeczeństwa polskiego od prawicy do lewicy. Kultura uznawana obecnie za narodową była historycznym produktem szlachty.
Współczesny naród polski ukształtował się w głównej mierze na bazie wczesnośredniowiecznych plemion zachodniosłowiańskich, zamieszkujących obszar położony między Bugiem na wschodzie i Odrą na zachodzie, zjednoczonych około połowy X wieku, ale i ten pogląd jest obecnie podważany[34], w wyniku podboju wewnętrznego[35]. W ciągu długich dziejów Polski na jej ziemi osiedlały się grupy różnego pochodzenia (Niemcy; Żydzi; Holendrzy; Szkoci; Szwedzi; Fryzowie; Flamandowie; Tatarzy; Rusini), które często ulegały spolszczeniu (Sasi). Niektóre z nich zachowywały jednak swoją odrębność kulturową, językową i wiarę (Bambrzy; Fryzowie; Żydzi; Romowie; Łemkowie; Tatarzy). W czasach Rzeczypospolitej Obojga Narodów Polska znana była w Europie jako państwo, w którym dopuszczano obecność przedstawicieli różnych wyznań a także grup różnego pochodzenia.
Według badań DNA mieszkańców Polski przeprowadzonych na Akademii Medycznej w Warszawie (2004) trudno dopatrzyć się wyraźnego rozwarstwienia genetycznego między różnymi potomkami ludności Polski. Badania te dowodzą, że współcześni Polacy mają bardzo ujednolicony bagaż genetyczny, który jest dość równomierną mieszanką genów wielu nacji. Polacy zamieszkując w klinie leżącym pomiędzy ekstremalnymi strefami, czyli w strefie klimatu umiarkowanego, przeszli selekcję znacznie łagodniejszą. W Europie ten umiarkowany klin rozciąga się od Francji na zachodzie, po Rosję na wschodzie, od Morza Bałtyckiego na północy, po Półwysep Bałkański na południu. Polska leży w samym środku tego klina, dlatego mieszkańcy tych terenów równomiernie absorbowali zewnętrzne wpływy. I to nie tylko genetyczne, ale i kulturowe. Już w drugiej połowie X wieku pojawia się na naszych ziemiach spora liczba skandynawskich wojowników. Naukowcy dowiedli, że Mieszko I zbudował swoje państwo dzięki sile swojej trzytysięcznej drużyny, złożonej głównie z pochodzących z północy Waregów. Już wtedy zdecydowanie Polacy wyróżniali się od pobratymców ze wschodu. Wyraźny wpływ ludności skandynawskiej dominuje do dziś w wyglądzie współczesnych Polaków[36].
W publicystyce politycznej i historycznej I Rzeczpospolitej sformułowanie Polak, wolny Polak oznaczało według terminów ówczesnych tylko i wyłącznie ogół szlachty[37] czyli "synów koronnych", albo „synów polskich"[38] - Patris Patriae (Ojcowie Ojczyzny). Pojęcie „narodu polskiego" według tych standardów było zarezerwowane jako pojęcie dla tych mieszkańców, którzy cieszyli się pełnymi prawami obywatelskimi i politycznymi czyli wyłącznie dla szlachty jako wspólnoty[39]. Pogląd ten utożsamiał naród ze szlachtą całego państwa bez względu na jej przynależność etniczną. Świadomość narodowa kształtowała się w związku z takimi zjawiskami, jak wzrost znaczenia języka polskiego i jego ujednolicenie, oraz zwiększenie się roli politycznej, gdzie cała szlachta miała prawo wyboru króla bezpośrednio, 1666 bitwa pod Mątwami. Tym samym prawem Ustawa Rządowa z 3 maja 1791 dawała szerokie prerogatywy stanowi szlacheckiemu pomimo, że każdy stan był w konstytucji uwzględniony, ale na miarę swojej pozycji. Konstytucja majowa w rozdziale "Szlachta, ziemianie " podkreślała zasługi i należną pozycję pierwszeństwa szlachty w społeczeństwie, formułując to słowami:
 |
Uprzywilejowaną pozycję szlachty w społeczeństwie zniosła dopiero Konstytucja Marcowa z 1921, w Art. 96.
Jeszcze w okresie krwawych wydarzeń 1846 (rzeź galicyjska) pod hasłami "Polacy idą wyrzynać do szczętu chłopów" miejscowi chłopi dokonali na pilzneńskim rynku samosądu na tutejszej szlachcie[41].
Współcześnie istnieją co najmniej dwa możliwe podejścia do problemu określenia pojęcia narodu polskiego, podobnie zresztą, jak i każdego innego narodu.
W pierwszym ujęciu wyróżnikiem narodu jest sprawa istnienia świadomości narodowej. W takim ujęciu pod pojęciem narodu polskiego rozumieć należy grupę społeczną, która – niezależnie od miejsca zamieszkania w obecnej chwili – cechuje się poczuciem "bycia Polakami", co wyrażać się może używaniem języka polskiego i traktowaniem go jako mowy ojczystej, przestrzeganiem zwyczajów właściwych[potrzebne źródło] dla kultury polskiej, przekonaniem o posiadaniu wspólnych polskich korzeni lub poczuciem polskiej tożsamości narodowej[42][43];
W drugim ujęciu wyznacznikiem będzie przedmowa Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z którą naród polski tworzą wszyscy obywatele Polski[44], poczuwający się do wspólnego dziedzictwa i dobra Polski, niezależnie od narodowości. Przedmowa konstytucji nie zawęża jednak pojęcia narodu tylko do obywatelstwa polskiego.
Mieszkańcy Polski żyją obecnie w tradycyjnych i historycznych regionych geograficznych. Istnieje siedem głównych obszarów - sa to Mazowsze, Pomorze, Wielkopolska, Małopolska, Warmia, Mazury i Śląsk. W niektórych regionach miejscowe grupy etnograficzne utrwaliły do dziś dnia potrzebę zachowania lokalnej tradycji. Na przykład w Zakopanem, w rejonie Podhala, można spotkać ludzi noszących charakterystyczne stroje, wykonujących muzykę oraz posługujących się specyficznym regionalnym dialektem, który można usłyszeć w każdej wsi. Autentyczny folklor można również odnaleźć w regionie Kurpiowszczyzny i Łowicza.
Współcześnie konstruowana samoidentyfikacja wymaga od poszczególnych jednostek częstego dokonywania wyborów elementów własnej osobowości. Zróżnicowanie kulturowe czy ambiwalencja orientacji narodowej to stałe charakterystyki ludności rodzimej np. Śląska[45], czy Mazur. Natomiast tożsamość i identyfikacja kaszubska ma charakter wyraźnie kulturowo-regionalny, nie wykluczający przyjmowania dominującej tożsamości narodowej polskiej[46].
|
|||||||||||
|
||||||||||||||||
|
|||||||||||
